BÀI 9. CÔNG DÂN SỐ TRONG KỈ NGUYÊN AI

Sau bài học này, em sẽ:

 - Trình bày được một số năng lực quan trọng của công dân số trong kỉ nguyên AI.

 - Trình bày được quan điểm cá nhân về trách nhiệm của công dân số trong kỉ nguyên AI hướng tới một xã hội công bằng, an toàn và phát triển bền vững.

 - Rèn luyện tư duy phản biện và kĩ năng tranh biện về lợi ích và rủi ro từ việc sử dụng AI.

Chiều Chủ nhật, trong lúc chơi cầu lông ở nhà văn hoá, bạn Minh bắt gặp mọi người trong khu phố truyền tay nhau xem một đoạn video trên mạng xã hội. Video xuất hiện hình ảnh của một bác sĩ nổi tiếng cùng với logo của đài truyền hình quốc gia, với nội dung nói rằng Bộ Y tế vừa thử nghiệm thành công một loại thuốc mới hỗ trợ tăng cường sức đề kháng và có khả năng giúp ngủ ngon hơn. Nhân vật trong video kêu gọi mọi người chia sẻ rộng rãi, đồng thời chỉ cần bấm theo dõi và để lại thông tin cá nhân ở phần bình luận thì sẽ được gửi tặng thuốc miễn phí.

Một số người lớn tuổi trong khu phố tỏ ra rất tin tưởng, hào hứng chia sẻ ngay đoạn video. Tuy nhiên, Minh để ý thấy giọng nói và nét mặt trong video có phần không tự nhiên, rất giống sản phẩm do AI tạo ra. Minh bắt đầu băn khoăn liệu đó có phải là thông tin thật sự đáng tin cậy hay chỉ là một sản phẩm giả mạo được tạo ra nhờ AI để phục vụ mục đích xấu.

1. Theo em, bạn Minh có nên chia sẻ băn khoăn của mình với mọi người trong khu phố không?

2. Nếu video đó là do kẻ xấu sử dụng AI tạo ra với ý đồ lừa đảo thì việc chia sẻ rộng rãi và cung cấp thông tin cá nhân có thể gây ra hậu quả gì cho mọi người?

GỢI Ý TRẢ LỜI PHẦN KHỞI ĐỘNG

1. Theo em, bạn Minh có nên chia sẻ băn khoăn của mình với mọi người trong khu phố không?

 - Bạn Minh rất nên chia sẻ băn khoăn của mình với mọi người trong khu phố. Theo khung năng lực và trách nhiệm của công dân số, khi tiếp nhận thông tin có dấu hiệu sai lệch được tạo ra bởi AI, mỗi người cần có trách nhiệm phản biện, báo cáo hoặc cảnh báo tới những người xung quanh để tránh gây ra tác động xấu. Việc Minh lên tiếng sẽ giúp những người lớn tuổi kiểm chứng lại nguồn tin, từ đó góp phần xây dựng không gian mạng minh bạch và tin cậy.

2. Hậu quả của việc chia sẻ rộng rãi và cung cấp thông tin cá nhân:

 - Nếu video là sản phẩm lừa đảo bằng AI, việc chia sẻ rộng rãi sẽ trực tiếp tiếp tay phát tán thông tin sai lệch, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng. Đồng thời, việc cung cấp thông tin cá nhân ở phần bình luận sẽ khiến người dùng mất an toàn số, không bảo vệ được quyền riêng tư và đối mặt với rủi ro bị thu thập thông tin ngoài ý muốn để phục vụ cho các mục đích xấu.

a) Thảo luận để trả lời cho câu hỏi: Công dân số cần trang bị những gì trong kỉ nguyên AI?

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là AI, không chỉ đem lại nhiều cơ hội mới mà còn đặt ra những thách thức chưa từng có cho xã hội. Trước bối cảnh đó, mỗi chúng ta cần phát huy vai trò và trách nhiệm của mình để cùng nhau giữ gìn, xây dựng xã hội văn minh, an toàn và phát triển bền vững.

Trong kỉ nguyên AI, việc tham gia vào không gian số đòi hỏi mỗi công dân không chỉ biết sử dụng công nghệ, mà còn cần có những năng lực nhất định để hành động an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.

Bảng 9.1. Một số năng lực đối với mỗi công dân số trong kỉ nguyên AI

- Khai thác dữ liệu và thông tin: Biết tìm kiếm, thu thập, lưu trữ, đánh giá và chọn lọc nguồn thông tin đáng tin cậy.

- Giao tiếp và hợp tác trong môi trường số: Ứng xử văn minh, tôn trọng khi trao đổi trực tuyến; lưu ý bảo mật và trách nhiệm khi chia sẻ nội dung.

- Sáng tạo nội dung số: Tạo ra và chia sẻ sản phẩm số có giá trị, sử dụng nội dung do AI tạo ra một cách có trách nhiệm, tuân thủ đạo đức và pháp luật.

- An toàn số: Bảo vệ dữ liệu cá nhân, giữ gìn quyền riêng tư, thực hiện thói quen an toàn để hạn chế rủi ro trên mạng.

- Giải quyết vấn đề: Nhận diện và xử lí sự cố kĩ thuật, lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp trong từng tình huống.

- Hiểu biết và ứng dụng AI: Có kiến thức cơ bản về AI, biết sử dụng AI trong học tập, công việc và đời sống, đồng thời có trách nhiệm khi khai thác công nghệ này.

b) Khung năng lực số và khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh

Dựa trên cơ sở khoa học và các yếu tố như con người, bối cảnh xã hội, cũng như sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, nhiều nghiên cứu trên thế giới đã đề xuất khung năng lực số, khung năng lực trí tuệ nhân tạo mà mỗi người cần được hình thành và phát triển trong kỉ nguyên AI. Các khung năng lực thường được phân chia thành nhiều cấp độ cụ thể theo từng giai đoạn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24/01/2025 quy định khung năng lực số cho người học, bao gồm sáu miền năng lực: Khai thác dữ liệu và thông tin; Giao tiếp và hợp tác trong môi trường số; Sáng tạo nội dung số; An toàn; Giải quyết vấn đề; Ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của AI, năm 2024, UNESCO đã đề xuất khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh phổ thông, bao gồm bốn khía cạnh:

 - Tư duy lấy con người làm trung tâm: Hướng đến việc giúp học sinh nhận thức vai trò chủ động của con người, đánh giá lợi ích và rủi ro của AI, đồng thời thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về sự phù hợp của các công cụ AI với nhu cầu của con người và sự phát triển bền vững của xã hội.

 - Đạo đức AI: Trang bị cho học sinh các kĩ năng xã hội để nhận diện, thấu hiểu và thực hành các nguyên tắc đạo đức trong suốt vòng đời của AI, từ đó hình thành ý thức trách nhiệm và đóng góp vào việc xây dựng các quy tắc ứng xử phù hợp.

 - Kĩ thuật và ứng dụng AI: Cung cấp cho học sinh kiến thức tổng hợp về các khái niệm cốt lõi của AI và kĩ năng vận hành các công cụ AI đã được chọn lọc để giải quyết các nhiệm vụ thực tế, tạo nền tảng cho việc ứng dụng AI một cách hiệu quả.

 - Thiết kế hệ thống AI: Phát triển các kĩ năng kĩ thuật toàn diện, từ việc xác định vấn đề, xây dựng kiến trúc, huấn luyện, thử nghiệm đến tối ưu hoá hệ thống AI, qua đó thử thách và giúp học sinh hiểu sâu hơn về cách các hệ thống này hoạt động.

GHI NHỚ

- Trong kỉ nguyên AI, công dân số cần hình thành những năng lực cốt lõi để sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả, có trách nhiệm, với mục tiêu phát triển bản thân và đóng góp tích cực cho cộng đồng, xã hội.

- Các năng lực đó bao gồm khả năng khai thác thông tin, giao tiếp và sáng tạo nội dung, cùng năng lực đảm bảo an toàn số để bảo vệ bản thân và dữ liệu. Quan trọng hơn, công dân số cần có tư duy lấy con người làm trung tâm, ý thức về đạo đức và năng lực ứng dụng AI để làm chủ công nghệ vì một tương lai phát triển bền vững.

a) Thảo luận để trả lời cho câu hỏi: Công dân số cần có trách nhiệm gì khi sử dụng AI?

Bảng 9.3. Trách nhiệm, nghĩa vụ của công dân số khi sử dụng AI

- Bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin riêng tư: Cần thận trọng khi chia sẻ dữ liệu, biết lựa chọn và sử dụng công cụ AI an toàn để tránh bị thu thập thông tin ngoài ý muốn.

- Sử dụng nội dung do AI tạo ra: Cần cân nhắc khi sử dụng và chia sẻ sản phẩm do AI tạo, tránh phát tán thông tin sai lệch, gây ảnh hưởng đến cộng đồng.

- Tác động đối với hệ thống AI: Khi tương tác và phản hồi với AI, cần đưa ra thông tin rõ ràng, chính xác, góp phần giúp hệ thống hoạt động hiệu quả và đáng tin cậy hơn.

b) Một số thói quen quan trọng khi sử dụng AI

Khi sử dụng AI, công dân số cần hình thành những thói quen quan trọng, bao gồm một số điều cơ bản như sau:

 – Bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư: Không chia sẻ thông tin nhạy cảm, cẩn trọng với yêu cầu truy cập dữ liệu và đọc kĩ chính sách bảo mật trước khi sử dụng công cụ AI.

 – Đánh giá mức độ cần thiết hay việc nên/không nên sử dụng AI: Tùy thuộc vào mục đích và điều kiện cụ thể, mỗi người cần đánh giá và trả lời câu hỏi “Liệu tình huống này có phù hợp để dùng AI không?”. Đồng thời, cần cân nhắc mức độ tin cậy và đánh giá khả năng ảnh hưởng trước khi đưa ra quyết định.

 – Có trách nhiệm trong việc sử dụng nội dung tạo bởi AI: Luôn kiểm chứng các nội dung trước khi chia sẻ, trích dẫn rõ nguồn gốc hoặc tuyên bố các nội dung được tạo ra bởi AI khi sử dụng; tránh lan truyền thông tin sai lệch. Đồng thời, không được khai thác AI cho các mục đích xấu hoặc tạo nội dung gây hại.

 – Nhận thức vai trò tác động ngược lại đối với hệ thống AI: Việc đưa ra phản hồi đúng, đầy đủ và có trách nhiệm sẽ giúp AI cải thiện chất lượng. Ngược lại, các phản hồi sai lệch có thể làm giảm hiệu quả của các công cụ AI.

GHI NHỚ

Việc sử dụng AI có trách nhiệm bao gồm bảo vệ bản thân và quyền riêng tư, tôn trọng người khác và góp phần xây dựng một hệ sinh thái AI minh bạch, an toàn và hữu ích.

a) Công dân số cần làm gì để thể hiện trách nhiệm xã hội trong kỉ nguyên AI?

Bảng 9.4. Trách nhiệm xã hội của công dân số trong kỉ nguyên AI

- Phản biện và chia sẻ thông tin: Cần thận trọng trước những thông tin chưa chắc chắn hoặc có dấu hiệu sai lệch; biết kiểm chứng và lựa chọn nguồn tin đáng tin cậy; góp phần xây dựng không gian mạng minh bạch và tin cậy.

- Tham gia hoạt động cộng đồng, xã hội: Biết khai thác AI để hỗ trợ các hoạt động có ích cho cộng đồng, sẵn sàng chia sẻ kiến thức, kĩ năng và kinh nghiệm, giúp nâng cao hiểu biết của mọi người về AI và cách sử dụng công nghệ một cách hiệu quả, an toàn.

b) Ứng xử có trách nhiệm trong thời đại AI

Công dân số trong thời đại AI cần nhận thức và hành động vì lợi ích chung của toàn xã hội, thể hiện qua một số khía cạnh cơ bản như:

 – Phản biện thông tin: Khi tiếp nhận thông tin, mỗi người cần phân tích độ tin cậy và đánh giá khả năng đó là những nội dung sai lệch được tạo ra bởi AI. Đồng thời, cần có trách nhiệm báo cáo hoặc cảnh báo tới những người có liên quan để tránh gây ra tác động xấu.

 - Xây dựng văn hoá ứng xử số: Mỗi người cần biết tôn trọng sự khác biệt, ứng xử văn minh, tránh lan truyền thông tin độc hại hoặc lời nói gây chia rẽ trong cộng đồng trực tuyến.

 - Chia sẻ tri thức và kĩ năng: Mỗi cá nhân có thể lan tỏa hiểu biết của mình về công nghệ và AI đến bạn bè, người thân, cộng đồng để giúp mọi người biết cách sử dụng các công cụ an toàn và hiệu quả hơn.

 - Tham gia hoạt động cộng đồng: Công dân số có thể ứng dụng hoặc tạo ra sản phẩm AI để hỗ trợ những hoạt động xã hội như giáo dục, bảo vệ môi trường, chăm sóc sức khỏe hay hỗ trợ những nhóm yếu thế, qua đó góp phần lan tỏa giá trị nhân văn của công nghệ.

GHI NHỚ

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là AI, không chỉ đem lại nhiều cơ hội mới mà còn đặt ra những thách thức chưa từng có cho xã hội. Trước bối cảnh đó, mỗi chúng ta cần phát huy vai trò và trách nhiệm của mình để cùng nhau giữ gìn, xây dựng xã hội văn minh, an toàn và phát triển bền vững.

1. Theo em, những hành vi nào sau đây thể hiện việc sử dụng AI có trách nhiệm?

 a) Sử dụng AI để tạo ra những câu chuyện giải trí để chia sẻ mà không chú thích rõ ràng.

 b) Cung cấp nhiều thông tin chi tiết về bản thân và những người xung quanh để AI hiểu rõ mình hơn.

 c) Đọc kĩ các chính sách bảo mật của công cụ AI trước khi sử dụng.

 d) Thoải mái chia sẻ mọi kết quả do AI tạo ra vì máy móc thông minh luôn chính xác.

 e) Báo cáo cho nhà phát triển khi phát hiện AI đưa ra thông tin sai lệch hoặc độc hại.

 f) Nhờ AI kê đơn thuốc để tự điều trị tại nhà dựa vào các triệu chứng bệnh.

 g) Dùng AI để tóm tắt các nội dung quá dài mà không cần đọc lại tài liệu gốc.

 h) Sử dụng AI tạo ra các đề tự luyện trước khi thi học kì rồi nhờ giáo viên chữa bài, chấm điểm.

2. Để chia sẻ rộng rãi tới mọi người trong khu phố về công nghệ AI, An và Bình đã xin phép bác tổ trưởng tổ dân phố làm một ấn phẩm truyền thông để dán tại nhà văn hoá và các địa điểm công cộng thường tập trung đông người. Để tăng mức độ thu hút và mong muốn mọi người quan tâm thêm hơn đến vấn đề này, hai bạn đã quyết định đưa ra những thông điệp mạnh mẽ, như: “AI luôn biết tất cả mọi thứ chính xác”; “AI sẽ thay thế hoàn toàn con người”,...

 a) Em có đồng ý với các thông điệp mà An và Bình sử dụng hay không? Vì sao?

 b) Theo em, việc làm của An và Bình có điểm gì tốt và điểm gì chưa tốt?

 c) Nếu là An và Bình, em sẽ lựa chọn những nội dung gì để giới thiệu về AI cho mọi người nơi em sinh sống?

GỢI Ý TRẢ LỜI PHẦN LUYỆN TẬP

1. Những hành vi thể hiện việc sử dụng AI có trách nhiệm:

 c) Đọc kĩ các chính sách bảo mật của công cụ AI trước khi sử dụng. Hành vi này thể hiện ý thức cẩn trọng với yêu cầu truy cập dữ liệu để bảo vệ thông tin cá nhân.

 e) Báo cáo cho nhà phát triển khi phát hiện AI đưa ra thông tin sai lệch hoặc độc hại. Hành vi này thể hiện nhận thức về vai trò tác động ngược lại đối với hệ thống AI; việc đưa ra phản hồi đúng và có trách nhiệm sẽ giúp hệ thống cải thiện chất lượng.

 h) Sử dụng AI tạo ra các đề tự luyện trước khi thi học kì rồi nhờ giáo viên chữa bài, chấm điểm. Hành vi này thể hiện việc biết ứng dụng AI một cách hiệu quả vào học tập đồng thời vẫn giữ được sự kiểm chứng từ con người.

2. Đánh giá chiến dịch truyền thông của An và Bình:

 a) Đánh giá thông điệp: Em không đồng ý với các thông điệp "AI luôn biết tất cả mọi thứ chính xác" và "AI sẽ thay thế hoàn toàn con người". Đây là những nội dung sai lệch vì AI vẫn có thể đưa ra kết quả không chính xác, và con người luôn cần giữ tư duy lấy con người làm trung tâm.

 b) Điểm tốt và chưa tốt: Điểm tốt là hai bạn đã thể hiện trách nhiệm xã hội thông qua việc tham gia hoạt động cộng đồng, sẵn sàng lan tỏa tri thức về công nghệ. Điểm chưa tốt là hai bạn chưa biết đánh giá mức độ tin cậy của thông điệp, dẫn đến việc lan truyền thông tin sai lệch.

 c) Lựa chọn nội dung thay thế: Em sẽ lựa chọn giới thiệu các nội dung thiết thực như: cách nhận diện và phản biện thông tin lừa đảo do AI tạo ra, kĩ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân khi lên mạng, hoặc cách khai thác công cụ AI an toàn.

1. Cường là một bạn nam đam mê công nghệ và yêu thích sáng tạo các nội dung nhờ AI. Vào kì nghỉ lễ, bạn ấy nảy ra ý tưởng là sử dụng hình ảnh của Lan – một bạn nữ xinh xắn trong trường – để nhờ AI tạo ra những đoạn video kể chuyện dành cho các em nhỏ. Các video có giọng đọc truyền cảm với hình ảnh minh hoạ sinh động và mang nhiều thông điệp ý nghĩa. Nhờ vậy, chúng nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi, nhận được nhiều lời khen và sự yêu thích từ mọi người. Lan đã biết việc hình ảnh của mình được dùng để tạo video. Mặc dù chưa được Cường xin phép hay trao đổi thông tin trước nhưng vì thấy mọi người hào hứng với những nội dung hấp dẫn đó nên bạn ấy không phản đối.

 a) Em có đồng tình với hành động của Cường không? Vì sao?

 b) Em có đồng tình với cách xử lí của Lan không? Vì sao?

 c) Theo em, việc làm của Cường và cách xử lí của Lan có thể tạo ra những lợi ích hay hậu quả gì?

2. Em hãy chuẩn bị một bài thuyết trình khoảng 2 – 3 phút để nhắn nhủ những thông điệp mà em cho là ý nghĩa nhất tới các em học sinh lớp dưới với chủ đề “Công dân số trong kỉ nguyên AI”.

GỢI Ý TRẢ LỜI PHẦN VẬN DỤNG

1. Tình huống Cường sử dụng hình ảnh của Lan tạo video AI:

 a) Đánh giá hành động của Cường: Em không đồng tình với Cường. Dù tạo ra sản phẩm mang thông điệp ý nghĩa, Cường đã vi phạm nguyên tắc bảo vệ quyền riêng tư khi tự ý sử dụng hình ảnh của người khác mà chưa xin phép. Công dân số khi sáng tạo nội dung phải tuân thủ đạo đức, pháp luật và tôn trọng người khác.

 b) Đánh giá cách xử lí của Lan: Em không đồng tình với Lan. Việc dễ dàng chấp nhận cho người khác sử dụng hình ảnh cá nhân thiếu kiểm soát cho thấy Lan chưa trang bị tốt năng lực an toàn số.

 c) Lợi ích và hậu quả: Việc làm này mang lại lợi ích nhỏ trước mắt là tạo ra các sản phẩm số có giá trị giáo dục. Tuy nhiên, hậu quả tiềm ẩn rất lớn: hình ảnh của Lan có thể bị kẻ xấu thu thập, hoặc công cụ AI có thể bị lạm dụng để tạo ra các nội dung độc hại trong tương lai.

2. Bài thuyết trình "Công dân số trong kỉ nguyên AI" (Gợi ý kịch bản):

 Chào các em, chúng ta đang sống trong kỉ nguyên AI, nơi công nghệ mang lại những cơ hội tuyệt vời nhưng cũng đi kèm những thách thức chưa từng có. Để trở thành một công dân số thông thái, điều đầu tiên các em cần nhớ là phải biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, tuyệt đối không chia sẻ thông tin nhạy cảm. Thứ hai, khi tiếp nhận hoặc chia sẻ nội dung do AI tạo ra, các em phải có trách nhiệm kiểm chứng thông tin, không lan truyền tin giả và luôn trích dẫn rõ nguồn gốc. Cuối cùng, hãy luôn giữ tư duy lấy con người làm trung tâm: công nghệ sinh ra là để phục vụ chúng ta, vì vậy hãy ứng dụng AI một cách có đạo đức, tôn trọng sự khác biệt để cùng nhau xây dựng một không gian mạng văn minh, an toàn và phát triển bền vững.