BÀI 9. GIAO TIẾP AN TOÀN TRÊN INTERNET

1. NHẬN BIẾT VÀ PHÒNG TRÁNH MỘT SỐ DẠNG LỪA ĐẢO TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

a) Một số nguyên tắc nhận biết và phòng tránh lừa đảo trên không gian số

Những kẻ lừa đảo thường có mục đích chiếm đoạt tiền bạc hoặc khủng bố tinh thần nạn nhân. Để phòng tránh, học sinh cần nhớ 3 nguyên tắc "vàng":

- Nguyên tắc thứ nhất: Hãy chậm lại. Kẻ lừa đảo luôn cố tạo ra tình huống khẩn cấp để làm nạn nhân mất bình tĩnh và không kịp suy nghĩ sáng suốt.

+ Ví dụ: Khi nhận tin nhắn "Tài khoản Facebook của bạn sẽ bị khóa sau 5 phút nữa, bấm vào đây ngay", học sinh cần hít thở sâu, bình tĩnh và tuyệt đối không bấm vào link ngay lập tức.

- Nguyên tắc thứ hai: Kiểm tra ngay. Cần xác minh trực tiếp lại thông tin qua số điện thoại hoặc địa chỉ tổ chức chính thức.

+ Ví dụ: Có người gọi điện xưng là nhân viên ngân hàng báo lỗi tài khoản, các em hãy cúp máy và tự gọi lại số tổng đài in ở mặt sau thẻ ATM để hỏi lại cho chắc chắn.

- Nguyên tắc thứ ba: Dừng lại, không gửi. Phải đặt dấu hỏi với mọi yêu cầu thanh toán hoặc chuyển tiền ngay lập tức, nếu thấy khả nghi phải dừng lại ngay.

+ Ví dụ: Đang đêm, bạn thân nhắn tin mượn 500 nghìn nộp viện phí gấp, em hãy dừng lại việc chuyển tiền và gọi điện thoại (thoại hoặc video) để nghe đúng giọng bạn mình rồi mới tính tiếp.

b) Vận dụng vào một số tình huống cụ thể

- Tình huống lừa đảo hỗ trợ kĩ thuật: Kẻ gian báo lỗi máy tính/điện thoại ảo và đòi tiền để sửa chữa sự cố không hề tồn tại.

+ Ví dụ: Đang lướt web, máy tính hiện dòng chữ đỏ chót "Máy bạn đã nhiễm virus nặng, nộp 200k thẻ cào điện thoại để diệt", em hãy tắt trình duyệt ngay vì phần mềm diệt virus chính thống không bao giờ đòi trả tiền bằng thẻ cào.

- Tình huống lừa đảo thông báo tin tốt: Báo trúng thưởng giá trị cao nhưng bắt nạn nhân nộp một khoản "phí" nhỏ trước để nhận giải.

+ Ví dụ: Có tin nhắn Zalo báo "Bạn trúng xe máy SH, vui lòng chuyển khoản 2 triệu đồng phí làm hồ sơ", em hãy bỏ qua vì chẳng có giải thưởng thật nào bắt người trúng nộp tiền trước cả.

- Tình huống lừa đảo thông báo tin xấu: Giả danh công an, cơ quan nhà nước dọa nạt nạn nhân vi phạm pháp luật và ép nộp tiền phạt.

+ Ví dụ: Có người tự xưng là Cảnh sát giao thông gọi điện ép chuyển tiền phạt nguội. Em hãy cúp máy vì công an thật sẽ gửi văn bản giấy mời về tận nhà chứ không thu tiền qua điện thoại.

- Tình huống lừa đảo qua website giả mạo: Tạo trang bán hàng giả với giá rẻ bất ngờ để lừa lấy thông tin thẻ ngân hàng hoặc chiếm đoạt tiền.

+ Ví dụ: Thấy một trang web thiết kế sơ sài, sai lỗi chính tả bán điện thoại xịn giá rẻ bằng 1/10 bình thường, em tuyệt đối không nhập mã thẻ ngân hàng vào đó. Hãy chọn phương thức "nhận hàng - kiểm tra - trả tiền mặt" (COD) cho an toàn.

2. GIAO TIẾP VÀ ỨNG XỬ TRONG MÔI TRƯỜNG SỐ

Mỗi người dùng cần xây dựng thói quen ứng xử tích cực dựa trên 4 quy tắc đạo đức cốt lõi (theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT):

- Quy tắc tôn trọng, tuân thủ pháp luật: Tuân thủ pháp luật Việt Nam, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

+ Ví dụ: Em tuyệt đối không lấy ảnh cá nhân của bạn cùng lớp ghép thành ảnh chế (meme) để bêu rếu khi bạn chưa cho phép.

- Quy tắc lành mạnh: Hành vi ứng xử phải phù hợp với các giá trị đạo đức, văn hóa tốt đẹp của dân tộc.

+ Ví dụ: Luôn dùng ngôn từ lịch sự, xưng hô lễ phép ("Dạ, vâng ạ") khi nhắn tin hỏi bài thầy cô giáo trên nhóm Zalo của lớp.

- Quy tắc an toàn, bảo mật thông tin: Tuân thủ các quy định về bảo vệ thông tin cá nhân và tổ chức.

+ Ví dụ: Khi nhận được thẻ Căn cước công dân mới, em không chụp ảnh rõ nét mã QR và thông tin trên thẻ đăng công khai lên Facebook khoe với mọi người.

- Quy tắc trách nhiệm: Chịu trách nhiệm về hành vi của mình, chủ động hợp tác với cơ quan chức năng khi có yêu cầu.

+ Ví dụ: Nếu lỡ tay chia sẻ một tin tức giả (fake news) về lịch nghỉ học, khi phát hiện ra, em phải lập tức xóa bài và đăng một bài đính chính để bạn bè không bị nhầm lẫn.

- Nhấn mạnh những điều NÊN và KHÔNG NÊN làm:

+ NÊN: Tuyên truyền, chia sẻ những thông tin chính thống, tích cực, quảng bá hình ảnh tốt đẹp.

+ Ví dụ: Tích cực chia sẻ bài viết khen ngợi một học sinh trường mình nhặt được của rơi trả lại người mất.

+ KHÔNG NÊN: Dùng từ ngữ thù hận, phản cảm, tung tin giả mạo xúc phạm cá nhân/tổ chức.

+ Ví dụ: Không dùng nick ảo vào phần bình luận trên TikTok để chửi bới, miệt thị ngoại hình của một người không quen biết.